انسداد تاریخی آموزش و پرورش در ایران – مسعود کوهستانی نژاد

اخیراً بار دیگر بحث پیرامون سیستم آموزش و پرورش و ناکارآمدی آن در ایران مطرح شده و گفتگوهائی را در این زمینه به وجود آورده است.[۱] با توجه به اینکه گستره آموزش در ایران بسیار فراتر از یک وزارتخانه خاص (آموزش و پرورش) بوده و از مهدکودک تا مراکز آموزش عالی را نیز دربر می‎گیرد، می‎باید از ناکارآمدی سیستم آموزش و پرورش در یک حالت کلی‎تر و با عنوان بن‎بست و یا معضل آموزشی در کشور یاد کرد. وجود چنین معضلی مورد پذیرش همگانی است، اما آنچه در این میان مهمتر می‎باشد پاسخ به سوالات زیادی در این زمینه است. از جمله اینکه ابعاد بن‎بست آموزشی در ایران چیست؟ چه عواملی در به وجود آمدن چنین بن‎بستی ذی‎دخیل بوده و هستند؟ بن‎بست آموزشی چگونه به وجود آمد؟ و آیا پدیده نوظهوری محسوب شده و یا دمل چرکین کهنه‎ای به شمار می‎رود؟ که برون‎رفت از آن، جز با یک جراحی بسیار سنگین امکان پذیر نیست؟

مشخص کردن چگونگی به وجود آمدن چنین پدیده‎ای در جامعه و بررسی آن، نیازمند مشخص کردن سوابق سیستم آموزشی جدید (در معنای عام آن) در ایران است که انجام چنین فرآیندی با بررسی مدارک تاریخی در خصوص نحوه ورود، گسترش و نهادینه شدن سیستم آموزشی جدید در ایران و آسیب‎شناسی آن سیستم، امکان پذیر است. در پرتو چنین بررسی‎ای، درون مایه و موانع ساختاری سیستم جاری آموزشی در ایران آشکار خواهد شد. در همین راستا یادداشت حاضر را به بحث کوتاهی در خصوص معرفی نمونه‎ای از انسداد تاریخی سیستم آموزشی در ایران اختصاص داده‎ایم.

موضوع این یادداشت، بررسی مدرکی پیرامون راه‎اندازی کلاس‎هائی برای ارتقاء سطح علمی فارغ‎التحصیل‎های مدرسه دارالفنون تهران در سال ۱۲۹۱ و یا به عبارتی ۱۰۵ سال قبل است. در آن سال، اولیاء وقت وزارت علوم و معارف اعلام کردند: « چون برای تحصیل علوم عالیه لازم است قبلا داوطلبان تحصیلات متوسطه کامله که به میزان تحصیلات متوسطه معموله اروپا باشد، تحصیل کرده باشند و به علاوه برای دخول [استخدام] در ادارات هم تکمیل تحصیلات متوسطه ناگزیر است»[۲] دو کلاس مخصوص در مدرسه دارالفنون افتتاح و شروع به کار کرده است.

به تعبیری دیگر چون فارغ‎التحصیل‎های آن زمان مدرسه دارالفنون به خودی خود و با تکیه به معلومات‎شان نمی‎توانستند وارد مدارس عالیه شده و یا در ادارات دولتی استخدام شوند، لذا وزارت علوم و معارف در نظر گرفت با تشکیل کلاس مخصوصی اقدام به رفع چنین نقیصه‎ای کند. چنین نقیصه و ناتوانی آموزشی را هنگامی می‎توان بهتر درک کرد که بدانیم برای ورود به آن کلاس مخصوص، فارغ‎التحصیل مدرسه دارالفنون می‎باید در امتحان ورودی شرکت می‎کرد که موضوع سوالاتی مشابه با این موارد را داشت: « امتحان زبان فارسی،  ترجمه عبارات ساده عربی و زبان فرانسه (معادل زبان انگلیسی حال) دیکته از عبارات ساده علمی و ترجمه آن عبارات، ریاضیات و حساب و اعمال اربعه در اعداد»

و اگر بخواهیم دقیق‎تر به مواد امتحانی مذکور نگاه کنیم به این نکته می‎رسیم که فارغ‎التحصیل آن زمان مدرسه دارالفنون تا اندازه‎ای سواد داشت که بتواند در امتحانی که از او می‎گیرند سوالات در باب چهار عمل اصلی ریاضیات (جمع و تفریق و ضرب و تقسیم) و عبارات ساده عربی را  جواب دهد؛ همین و بس. این یعنی سطح آموزشی مدرسه دارالفنون گل سرسبد مدارس ایران در آن زمان. مدرسه‏ای که  تا آن هنگام ۶۵ سال از فعالیت و حیاتش می گذشت؛ پایه گذار آن معلمین خارجی بوده و در سال‎های بعد نیز اساتید اروپائی در آن تدریس می‎کردند؛ ساختار کلی آن مدرسه را خارجی‎ها پی‎ریزی کرده و در ادامه نیز سیستم آموزشی آن عینا همان سیستم آموزشی رایج در اروپا بود. پس چرا بعد از ۶۵ سال به چنین وضعیت دچار شده بود؟ مگر بهترین معلمین و مدیران آن روزگار ایران در مدرسه دارالفنون مشغول به کار نبودند؟ مگر به غیر از فرزندان متمول‎ترین خانواده‎های ایرانی، کسی دیگری به دارالفنون راه داشت؟ پس چرا باید مواد امتحانی آنها در پایان فارغ التحصیلی‎شان در حد چهار عمل اصلی ریاضیات و ترجمه عبارات ساده عربی و فرانسوی باشد؟

مسلماً این پدیده، نمودی از یک انحطاط در سیستم اجرائی جدید آموزشی در ایران است که ۱۰۵ سال پیش خودش را نشان داد ولی دست اندرکاران و متولیان آن سیستم، به جای حل مشکل، تلاش کردند آن را با سیاست‎هائی همچون گسترش بی رویه مدارس، تاسیس مدارس عالی، استخدام رو به گسترش در ادارات دولتی بر مبنای مدارک همان مدارس و آموزشکده ها، بپوشانند. ولی علیرغم تلاش آن متولیان رسمی، معضل مذکور در طول افزون بر یک قرن گذشته هرازچندگاهی با شدت و عمق بیشتر خودش را نشان داد ولی چشم بینائی برای دیدن آن وجود نداشت. تا اینکه ریشه های سرطانی آن معضل، سیستم آموزشی را به طور کامل قفل و آن را دچار فلج و روز مرگی کرد.

[۱] – از جمله ر.ک: پایگاه خبری عصر ایران در ماه خرداد ۱۳۹۶

[۲] – تصویر این مدرک در بخش بانک مدارک تاریخی سایت تاریخ یاد و ذیل  عنوان « مدرسه دارالفنون » قرار دارد.

تگ ها

همچنین شاید اینها نیز مورد پسند شما باشند

یک دیدگاه در “انسداد تاریخی آموزش و پرورش در ایران – مسعود کوهستانی نژاد”

  1. معصومه گفت:

    ممنون بسيار جالب بود

پاسخ دادن به معصومه لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *