قیام سی تیر 1331 و علت آن

شصت و شش سال از واقعه قیام سی تیر ۱۳۳۱ که منجر به سقوط دولت پنج روزه قوام السلطنه و روی کار آمدن مجدد دولت دکتر مصدق شد، می گذرد و پس از این مدت بسیار طولانی، هنوز بحث جدی و اساسی پیرامون علت اصلی بروز بحرانی که به واقعه سی تیر و کشته و مجروح شدن تعداد بسیار زیادی از ایرانیان شد، انجام نگرفته است. علت چنین نقیصه ای جز این نیست که واقعه مذکور بیش از آنکه از منظر علمی مورد بحث قرار گیرد، همچون دیگر وقایع مهم تاریخ معاصر ایران، ابعاد تبلیغاتی یافته و به شکل پرده ای از جنس سیاست و تبلیغات برای پوشش دادن امیال و تمنیات سیاستمداران و سیاست پیشگان در آمده است. در این یادداشت کوتاه با تکیه بر پژوهش های انجام شده که بخشی از آن در کتاب «اختیارات، اصلاحات و لوایح قانونی دکتر محمد مصدق» منعکس شده است، نکاتی در باب علت شکل گیری بحران سیاسی ایران در نیمه دوم تیرماه ۱۳۳۱ و در نهایت قیام سی تیر را به شرح ذیل بیان خواهیم کرد:

نکته اول: پس از بازگشت دکتر مصدق از لاهه در اوایل تیرماه ۱۳۳۱، او به عنوان نخست وزیر و رئیس قوه مجریه، درصدد اجرای برنامه گسترده جدیدی در کشور برآمد. اصل بنیانی و محور اساسی اجرای آن برنامه برپایه دریافت اختیارات ویژه از قوه مقننه کشور (شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا) جهت اجرای موقت لوایح دولت بدون تصویب مجلسین مذکور بود. بدین ترتیب دولت این امکان را می یافت بدون تصویب قانون گذاران، لوایح قانونی ای را به طور موقت به مورد اجرا گذارده و پس از گذشت زمان معینی و مشخص شدن نقاط قوت و ضعف لوایح در اجرا، متن تصحیح شده آن لوایح را برای تصویب نهائی به قوه مقننه ارسال کرده تا آن لوایح شکل نهائی قانون به خود گیرد. چنین پروسه ای به طور کاملاً آشکار برخلاف اصول قانون و متمم قانون اساسی و رویه حاکم بر دولت و حکومت ایران طی چهل پنج سال پس از پیروزی انقلاب مشروطیت بود.

نکته دوم: در فاصله روزهای ۱۶ تا ۲۴ تیرماه، دکتر مصدق و نمایندگان طرفدار او و دولتش در مجلس شورای ملی و سناتورهای همسو با او در مجلس سنا، تمام تلاششان را کردند تا بتوانند اختیارات ویژه قانون گذاری موقت را از اکثریت نمایندگان و سناتورها دریافت کنند. اما علیرغم تلاش فوق العاده او که با تبلیغات بسیار وسیع مطبوعات همسو با دولت همراه بود، اکثریت حضار در مجلسین قانون گذاری علیرغم موافقت با ادامه نخست وزیری دکتر مصدق، با درخواست دریافت اختیارات ویژه از سوی او مخالفت کردند. به نحوی که در غروب روز ۲۴ تیر ماه دیگر کاملاً مشخص شده بود علیرغم تهدیدهای دکتر مصدق درخصوص استعفاء از نخست وزیری و نیز هیاهوی کرکننده مطبوعات طرفدار او و دولتش، مخالفت مجلسین قانون گذاری با درخواست اختیارات دکتر مصدق بسیار جدی و غیر قابل تغییر است.

نکته سوم: پس از آشکار شدن مخالفت جدی مجلسین قانونگذاری درخصوص اعطای اختیارات ویژه به دکتر مصدق، او تنها دو راه در پیش روی داشت، یا همان گونه که تهدید کرده بود استعفاء دهد، و یا بدون اختیارات ویژه به کار خود ادامه دهد. در مورد راه حل دوم (بدون اختیارات ویژه) به دلیل اینکه دکتر مصدق پس از بازگشت از لاهه، دکترین جدید خود در امور داخلی را بر پایه دریافت اختیارات بنیان گذارده بود، امکان ادامه نخست وزیری بدون اختیارات برایش متصور نبود. اما راه حل اول هم برای او متصور نبود. زیرا در صورت استعفاء، دلیل استعفایش مخالفت مجلس با اعطای اختیارات به او که اساساً یک فعل غیر قانونی و بی سابقه در تاریخ مشروطیت ایران به شمار می آمد،  محسوب می شد و دکتر مصدق قطعاً نمی خواست وجه خود را به دلیل مخالفت مجلس، آن هم در چنین مورد آشکاری، به خطر بیاندازد و از همه مهمتر به نظر می رسد اجرای دکترین جدید برای دکتر مصدق اهمیت بسیار زیادتری از حفظ روال نیم بند پارلمانتاریسم موجود در دهه ۱۳۲۰ دارد، روالی که قطعاً عامل به نخست وزیری او در سال ۱۳۳۰ و نیز بسیاری از تحولات آن دهه شده بود.

بنابر این چه راه حلی باید در پیش گرفت که نه موضوع عدم تمایل مجلس مطرح باشد و نه موضوع دیگری که وجهه دکتر مصدق را به عنوان یک نخست وزیر مردمی دچار مشکل کند؟

نکته چهارم: اما افسانه درخواست پست وزارت جنگ از سوی دکتر مصدق. تا قبل از ۲۴ تیر ماه ۱۳۳۱ هیچ گونه گزارش مستندی از وجود چنین درخواستی از سوی دکتر مصدق وجود ندارد. اساساً تصور اینکه در هیاهوی مسائل مربوط به نفت، انتخابات (عدم برگزاری انتخابات دوره هفدهم مجلس شورای ملی در بسیاری از حوزه های انتخابیه)، درخواست اختیارات ویژه، محلی برای درخواست پست وزارت جنگ از سوی دکتر مصدق نبود و این موضوع نمی توانست اولویتی در مقایسه با دیگر مسائل و مشکلات ایران در آن روزها داشته باشد. علی ای حال دکتر مصدق در ظهر روز ۲۵ تیر ماه با شاه ملاقات کرده و صراحتاً به او گفته بود: « در صورتی که مجلس با اعطای اختیارات به دولت موافقت نکند، ادامه کار برای او مقدور نخواهد بود.»

پس چه زمانی موضوع عدم موافقت شاه با اعطای پست وزارت جنگ به دکتر مصدق در ملاقات ظهر روز ۲۵ تیر ماه مطرح شد؟ این موضوع در جلسه دیدار دکتر مصدق با شاه مطرح نگشته و یا حداقل به عنوان علت استعفای دکتر مصدق مطرح نشده بود، بلکه در غروب روز ۲۵ تیر ماه این موضوع از سوی برخی از مشاورین دکتر مصدق (و به احتمال قریب به یقین شخص حسین مکی) و برای انحراف افکار از علت اصلی استعفای دکتر مصدق از نخست وزیری مطرح شده بود و هیچ ارتباطی به دیدار مصدق با شاه نداشت.

به هر حال، جهت اصلی حرکت دکتر مصدق در استعفاء از نخست وزیری در ۲۶ تیر ماه، علیه شاه نبود، بلکه مجلسین قانونگذاری کشور را مورد هدف قرار داد. طی پنج روز بعد کشور دچار بحران بسیار عمیق سیاسی شده که در نهایت به قیام سی تیر منتهی شد. قیامی که علیرغم نقش آفرینی بسیاری از احزاب، گروه ها و جریانات سیاسی، مطبوعات و فعالین سیاسی در آن، تا هنگام حضور عامه مردم به رهبری آیت الله کاشانی، به نتیجه نرسیده و زمینه لازم برای بازگشت دکتر مصدق به نخست وزیری فراهم نشد.

این یادداشت کوتاه را با تاکید بر ضرورت انجام تحقیقات و پژوهش های وسیعتری در تمامی وقایع و تحولات ایران در فاصله اول (تاکید می کنم اول) تا بیست و نهم تیر ۱۳۳۱ و مشخص شدن ابعاد واقعی آنچه که در آن ایام در ایران گذشته و در نهایت منجر به تلفات سنگینی از سوی مردم شد، به پایان می رسانم.

مسعود کوهستانی نژاد

تگ ها

همچنین شاید اینها نیز مورد پسند شما باشند

0 دیدگاه در “قیام سی تیر ۱۳۳۱ و علت آن”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *