مقاله چگونگی اجرای نخستین برنامه جامع عمومی بهداشتی محیطی و مقابله با بیماری‎های مسری در ایران در دوره امیرکبیر و ناصرالدین شاه- قسمت دوم

امور بهداشتی و دستور العمل های بهداشتی:

در برابر چنین رفتارهای سنتی در مورد درمان بیماری ها، در همان زمان مسائل محیطی و بهداشت محیط و تاثیر آن در بروز بیماری ها مورد توجه قرار گرفته و بر اساس آن، اقداماتی نیز از سوی مقامات مسئول دولتی انجام شد. نخست می پردازیم به مبانی علمی و توصیه های فکری و آراء پزشکی ارائه شده در این خصوص در حدود سال ۱۲۶۸ قمری نظریات جالبی در مورد بهداشت محیطی و تاثیر آن در شیوع بیماری هائی همچون وبا در جامعه، در ایران مطرح شد. از آن جمله می توان به نوشته زیر اشاره کرد که در آن زمان در ایران منتشر شده و راهنمائی برای اقدامات بعدی مقامات ایرانی جهت رسیدگی به وضعیت بهداشتی ایران و به ویژه تهران شد. نویسنده مقاله مورد بحث احتمالا یکی از اطباء خارجی که در آن زمان در تهران حضور داشتند (همچون کلوکه و پولاک) است و در طی آن نحوه و تاثیر بهداشت محیطی در تشدید و یا تخفیف شیوع بیماری وبا را مورد بحث قرار داده و می نویسد:

« اطبای روی زمین در خصوص این ناخوشی دو چیز را تحقیق کرده اند یکی آنکه این ناخوشی در جمعیت و ازدحام خلق بیشتر بروز می کند و هر جا که مردم زیادتر باشد، شدت زیادتر می کند و بیرون رفتن خلق [از محیط وبائی] بسیار فایده دارد که هم رفع توهم آنها می شود و هم در این فصل بهار تغییر آب و هوا داده و گشت در ییلاقات که در غیر ایام ناخوشی نیز مطلوب است، نموده اند. دیگر آنکه در هر جا که عفونت و کثافت باشد، محقق شده است که زیادتر مردم را به هلاکت و تلف می آورد و بر خلق لازم است که مهماامکن هرجا که عفونت باشد رفع نمایند و هر چه متعفن می شود زود به زیر خاک بکنند. حتی طباخ و سلاخ که روده و فضلات گوسفند و مرغ را بیرون می کنند بهتر این است که زیر خاک نمایند.

در بعضی از شهرهای فرنگستان که ناخوشی وبا بروز کرده بود، اطباء جمع شده و بعد از مصلحت و مشورت سه مطلب به خلق اخبار کردند: یکی اینکه در میان مبال و منرزها آهک بریزند که بوی عفونت را رفع نماید. دیگر آنکه دیوارهای اطاق ها و خانه ها را با آب آهک، سفید بکنند زیرا که بخصوص بوی بخار آهک به جهت رفع عفونت هوا بسیار فایده دارد. دیگر آنکه مردم در خوراک افراط ننمایند و زیاد نخورند. زیرا که این مرض به کسی که معده اش ممتلی باشد، زود سرایت می کند. خصوصا اگر طعامی خورده باشد که ثقیل باشد و دیر تحلیل برود. غذای مقوی خوب باید بخورد اما همان قدر که گرسنه نماند. چون که بدنی که ضعف داشته باشد یا سفر و حرکت کرده خسته و گرسنه باشد، هم زود تاثیر می کند و خوف و واهمه نیز بسیار در این ناخوشی مدخلیت و تاثیر دارد. حتی کسی که این ناخوشی را نگرفته باشد، از شدت واهمه مانند این ناخوشی در وجود او حادث می شود.

در بعضی از شهرهای هندوستان که این ناخوشی دایم الاوقات هست، اهل آنجا آنقدر خوف و تشویش ندارند. زیرا که فهمیده اند که در اول ببروز این مرض در شخص که اسهال دست می دهد دواهائی که قابض طبیعت است، بخورد، معالجه می شود. وقتی که دیگر معالجه پذیر نیست آن وقتی است که از اول بروزش غفلت کرده باشد و مدتی کذشته باشد که دست و پا چنگ بشود و خون متعفن و فاسد گشته باشد و رنگ بدن کبود بشود. آن وقت دیگر معالجه مشکل است. اما اگر پیش از ظهور این علامات، به خوردن دواهای قابض مداومت نمایند، صحت می یابند.»[۱]

دستور العمل های بهداشتی برای مقابله با وبا در سال ۱۲۶۹ قمری: 

تا اینکه در سال ۱۲۶۹ قمری وبا در تهران خود را نشان داد و وضعیت شیوع وبا در آنجا روز به روز وخیم تر می شد و عملا کاری از دست مقامات دولتی و بهداشتی بر نمی آمد. وخامت اوضاع کار را به جائی رساند که حتی تلاش شد تا از طریق انتشار مکتوب یک شیوه درمانی جدیدی علیه وبا که در گرجستان معمول شده بود، مانعی بر سر راه انتشار بیشتر بیماری در دارالخلافه ناصری و مرکز ایران ایجاد شود. نسخه داروئی مذکور که به شکل مکتوب در همان ایام بین مردم پخش شد، به شرح ذیل است:

« تفضیل معالجه ناخوشی وبا که به توسط عالیجاه حکیم اندرلویک حکیم باشی قشون گرجستان نوشته شده و چون از برای دفع ناخوشی مردم آنجا بسیار مفید افتاده است، لهذا مقرب السلطان مسیو کلوکه حکیم باشی اعلیحضرت پادشاهی طریقه معالجه او را در سطور مسطورالذیل می نویسد که آحادالناس از اعلی و ادنی و کبار و صغار ممالک محروسه ایران از طریقه معالجه مستحضر گردیده در حین ضرورت به کار برند و مستفیض شوند.»

« پیش از آنکه وبا در شخصی ظاهر شود اول اسهال عارض می شود. وقتی که اسهال عارض شد باید از شش قطره تا ده قطره نفت سفید را به میان یک فنجان عرق شراب یا شراب یا چائی نعناع داخل کرده به ناخوش بدهند. اگر تا نیم ساعت دیگر باز ناخوش اسهال و یا استفراغ نمود، یک خوراک دیگر نیز بدهند و ناخوش را در لحافی پیچیده مشت مالش کنند که عرق نماید. اگر ناخوشی شدت داشته باشد، یعنی از اول مرحله، ناخوش قی کند و لرز داشته باشد، اسهال کند، حبس البول داشته باشد و دست و پایش چنگ شود، آن وقت باید در همان دقیقه که معده ناخوش قدری آرام گرفت، از ده تا پانزده قطره نفت سفید را به میان اجزاء مفصل الفوق داخل نموده، به ناخش بدهند. اگر موثر نشد و ناخوش در حالت اولی باقی ماند، یک خوراک دیگر هم بدهند که ناخوش آرام گیرد. بعد از آررام گرفتن، اگر ضعف داشته باشد، باید در هر چهار ساعت یک خوراک دیگر هم به همان طریق بدهند تا درست به حال بیاید و چنان که ذکر شد ناخوش را به لحافی پیچیده آنقدر مشت و مالش کنند که عرق نماید و به روی معده هم قدری نفت سفید بمالید انشاء الله به یاری خدا مفید خواهد بود.»

بنا به گزارش های موجود این نسخه داروئی در وبا سال ۱۲۶۹ قمری در تهران موثر بود. در گزارشی در این خصوص می خوانیم: « معالجه ای که عالیجاه مقرب الخاقان حکیم کلوکه حکیم باشی اعلیحضرت پادشاهی نوشته بود به بعضی اشخاص خوب فایده کرده است. از جمله چند نفر را که ناخوش لوده اند مقرب الخاقان مشارالیه و کسان او به همان نفت سفید به قراری که نوشته شده بود، معالجه کرده اند و اغلب صحت یافته اند.»

دستورالعمل های بهداشت محیطی فوق الذکر بلافاصله مورد توجه مقامات شهری تهران قرار گرفت و در اوایل سال ۱۲۶۹ قمری و هنگامی که به تازگی اخبار شیوع بیماری وبا در آذربایجان منتشر شد، در صدد اعمال بهداشت محیطی در شهر برآمدند. آنان با این باور که « اطبای روی زمین علاجی برای این ناخوشی که یقین کرده باشند، نیافته اند ولکن آنقدر فهمیده اند که عفونت باعث این ناخوشی و سایر ناخوشی های مسری می شود. آنچه ممکن باشد باید کوچه ها و خانه ها را پاک و تمیز نمایند. »[۲] بنابر این مقامات دولتی درصدد برآمدند:    « درباب پاکیزگی کوچه ها و شهر دارالخلافه تهران اهتمام نموده و ریکاها تعیین کرده اند که کوچه ها و محله ها را پاکیزه نگاه بدارند ولکن خلق چندان دربند پاکیزگی کوچه ها و خانه های خود نیستند و بسیار لازم است که در این باب اهتمام داشته که این گونه ناخوشی ها روی ندهد.»[۳]

اما همان گونه که پیش بینی می شد چند ماه بعد وبا به شدت هرچه تمام تر در تهران شیوع یافت و یکی از مهمترین دلایل آن، عدم مراعات بهداشت محیطی در شهر بود. در زمانی که وبا به شدت در تهران شایعه شده و هر روز تعداد زیادی از اهالی قربانی می شدند، حاکم تهران در صدد برآمد تا با تدوین و اجرای دستورالعملی بر فعالیت چند واحد و کارخانه موجود در تهران نظارت کرده و صاحبان آنها را وادار به حفظ بهداشت کاری و مراعات دستورالعمل پزشکی مذکور نماید. این نخستین اقدام که همراه با تجربه ای جالب در این زمینه بود، نخستین برنامه برای حفظ بهداشت محیطی در تهران و ایران محسوب می شود. با هم گزارشی از اجرای آن را می خوانیم:

« در نزدیکی دروازه شاهزاده عبدالعظیم چند کارخانه صابون پزی و شماعی و دباغی و غیره بود که عفونت آنها باعث ازدیاد ناخوشی در اطراف آنجا شده بود. حسب الحکم دیوانیان عظام چند روز این کارخانه ها موقوف شد و در همان چند روز هم ناخوشی در اطراف آنجا تخفیف کلی یافت. باز دوباره اهل این کارخانه ها در کارخانه ها را گشوده و مشغول کارهای خود گردیدند و در همان روز ناخوشی نیز دوباره شدت نموده و قریب به ده نفر تازه در همان اطراف ناخوشی گرفتند. این مرحله به دیوانیان عظام معلوم گردیده و حکم شد کارخانه های مزبور در این اوقات بسته گردید. ناخوشی نیز در اطراف آن تخفیف یافت و این معنی کمال وضوح را به هم رسانده و به کرات تجربه شده است که شسته و رفته و پاکیزه نگاه داشتن بیوتات و منازل و کوچه ها در تخفیف این ناخوشی بسیار افاقه می کند و به خلاف آن ارتفاع بخارات از هر چیزی که در هوا احداث عفونت نماید، هوا را به فساد آورده و باعث اشتداد و زیادتی این ناخوشی می شود.»[۴]

در همدان نیز نایب الحکومه عبدالباقی میرزا «به سبب اینکه ناخوشی وبا بیشتر از کثافت شهر حاصل می شود، این روزها قدغن کرده است که سلاخ خانه را بیرون شهر ببرند که آنچه گوسفند کشته می شود در خارج شهر کشته بشود و همچنین در رفع کثافات از کوچه ها و محلات و جاروب کردن و آب پاشیدن و پاکیزه نگاه داشتن کوچه ها و خانه ها قدغن اکید کرده است که آنچه اسباب ظهور ناخوشی باشد، رفع نموده و کوچه ها و محلات و معابر را پاک و منقح نمایند که استعداد حدوث ناخوشی وبا در همدان انشاء الله به هم نرسد.»[۵]

                                                                                                                                                                                                                            مسعود کوهستانی نژاد

__________________________________________

[۱] – روزنامه وقایع اتفاقیه، سال ۱۲۶۹ قمری

[۲] – همان

[۳] – همان

[۴] – همان

[۵] – همان

تگ ها

همچنین شاید اینها نیز مورد پسند شما باشند

0 دیدگاه در “مقاله چگونگی اجرای نخستین برنامه جامع عمومی بهداشتی محیطی و مقابله با بیماری‎های مسری در ایران در دوره امیرکبیر و ناصرالدین شاه- قسمت دوم”

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *