مقاله چگونگی اجرای نخستین برنامه جامع عمومی بهداشتی محیطی و مقابله با بیماری‎های مسری در ایران در دوره امیرکبیر و ناصرالدین شاه- قسمت اول

مقابله با بیماری های واگیردار در نخستین سال های دوره ناصرالدین شاه در گوشه و کنار کشور کم و بیش رایج بود. اما آنچه که در زمان صدرات عظمی امیرکبیر روی داد، چشمگیر بود. در آن زمان برنامه کاملا مشخصی برای رسیدگی به بهداشت عمومی و پیشگیری ازشیوع امراض مسریه ای که همه ساله جان هزاران نفر را در گوشه و کنار کشور می گرفتند، طراحی و به مورد اجرا گذاشته شد. گزارش جالبی از تدوین و اجرای چنین برنامه ای در آن دوره در تهران وجود دارد که مفاد آن گواهی بر اهتمام امیرکبیر و مقامات دولت وی جهت برقراری بهداشت محیطی و شهری در تهران است. متن گزارش، نخست با توصیف نقش بهداشت عمومی بر شیوع بیماری های مسری آغاز می شود. در این قسمت می خوانیم: « در باب ناخوشی های مسری از قبیل طاعون و وبا و غیره، اطبای روی زمین معالجات مختلف کرده اند و اعتقادشان یک نوع نیست و در باب سرایت این ناخوشی ها متفق نشده اند که چگونه سرایت می کند. اکثر اطبا ناخوشی طاعون را مسری می دانند و فی الحقیقه مسری بودن طاعون ثابت و آشکار است. اما سرایت ناخوشی وبا را یقین ندارند و در این باب اعتقادات کل اطبا مخالف هم است. اما یک علت را در این باب مسلم گرفته اند که کثافت و عفونت این ناخوشی ها را زیاد می کند و یقین کرده اند در جائی که این ناخوشی ها هیچ نبوده است، سبب کثافت و عفونت هوا به هم می رسد. خصوص ناخوشی های تب حصبه و مطبقه و محرقه و غیره.»[۱]

در ادامه گزارش مذکور، نویسنده آن به اقدامات دولت در زمان امیرکبیر در مورد ایجاد بهداشت محیطی در تهران اشاره کرده و می نویسد: « امنای دولت علیه در پاکیزه نگاه داشتن شهر تهران بسیار اهتمام فرموده اند و در میان شهر ریکاها تعیین کرده اند که دائم الاوقات بگردند و رسیدگی کنند و در هر جائی که کثافت و خاکروبه ببینند، به هر خانه که تعلق داشته باشد، به صاحب آن خانه حکم کنند که بردارد و به جهت سربازخانه های اطراف شهر و اردوی دور شهر مکرر حکم شده است که پاک و با نظم نگاه بدارند ولکن به طوری که می باید هنوز در این کار نظم داده نشده و سربازخانه های دور شهر را چنان کثیف و متعفن نگاه داشته اند که مردم در عبور در آنجاها نفرت دارند. امید هستن که بعد از این در این باب دقت بشود که رفع کثافت از آنجاها بشود که امراض مزبوره روی ندهد.»[۲]

 مقابله همگانی با شیوع بیماری مرغی:

 در موردی خاص که همانا ماجرای شیوع بیماری وبای سال های ۱۲۶۸ و ۱۲۶۹ قمری در بسیاری از شهرهای شمالی و مرکزی کشور بود، که توصیه های بهداشتی و دستورالعمل ها حکومتی در مورد رعایت بهداشت محیطی و عمومی برای جلوگیری از شیوع هر چه بیشتر بیماری وبا، وجود داشته و در سطور بعدی به آن خواهیم پرداخت. ولی بد نیست در ابتدا به یک نمونه از اقدامات گسترده منطقه ای برای مهار و جلوگیری از یک بیمار در آن سال ها اشاره کنیم. ماجرا به سال ۱۲۶۸ قمری و شیوع بیماری انگل مرغی در غرب کشور بازمی گردد. مناسب است نخست ببینیم شرح بیماری مذکور به روایت گزارشگری از همان زمان چه بوده است:

« در تابستان گذشته از تبریز و بعضی جاهای دیگر نوشته بودند که کرمی در شکم مرغ ها پیدا شده است که خود آن مرغ که این کرم ئر شکم او به هم می رسد، دیوانه می شود و هر کس از گوشت او می خورد، ناخوش می گردد. در این روزها نیز از کرمانشاه می نویسند عابرین و مترددین که از بغداد می آیند مذکور نمودند که در شکم مرغ ها کرمی پیدا شده است به ترکیب مار و به جهت انسان، خوردن گوشت آن مرغ ضرر دارد.»[۳]

اما راه مقابله با این بیماری مسری از حیوان به انسان در آن سال چه بود؟ راهی که برای نابودی بیماری مذکور در پیش گرفته شد، نابودی دسته جمعی مرغ ها بود. به نحوی که از بغداد تا حول و حوش کرمانشاه مرغ ها را می کشتند و در آب می انداختند. در کرمانشاه نیز که چنین بیماری در میان مرغ ها پیدا شده بود، همان کار را کرده و دیگر کسی گوشت مرغ نمی خورد.[۴]

امور بهداشتی و دستور العمل های بهداشتی:

در برابر چنین رفتارهای سنتی در مورد درمان بیماری ها، در همان زمان مسائل محیطی و بهداشت محیط و تاثیر آن در بروز بیماری ها مورد توجه قرار گرفته و بر اساس آن، اقداماتی نیز از سوی مقامات مسئول دولتی انجام شد. نخست می پردازیم به مبانی علمی و توصیه های فکری و آراء پزشکی ارائه شده در این خصوص در ایام مورد نظر.

                                                                                                                                                                                                                            مسعود کوهستانی نژاد

                                                                         ______________________________________________________________

[۱] – روزنامه وقایع اتفاقیه، سال ۱۲۶۸ قمری

[۲] – همان

[۳] – همان

[۴] – همان

همچنین ر.ک: مقاله چگونگی اجرای نخستین برنامه جامع عمومی بهداشتی محیطی و مقابله با بیماری‎های مسری در ایران در دوره امیرکبیر و ناصرالدین شاه-  قسمت دوم

همچنین ر.ک: تهرانِ یکصد سال پیش؛ گزارشی حسی از قحطی بزرگ و شیوع امراض در تهران

تگ ها

همچنین شاید اینها نیز مورد پسند شما باشند

0 دیدگاه در “مقاله چگونگی اجرای نخستین برنامه جامع عمومی بهداشتی محیطی و مقابله با بیماری‎های مسری در ایران در دوره امیرکبیر و ناصرالدین شاه- قسمت اول”

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *