گزارشی از شروع کاشت و تجارت تریاک در ایران در نیمه دوم قرن نوزدهم

مقدمه:

 تریاک و ضررها و تخریب شدید مصرف آن در ابعاد فردی و اجتماعی ، از دیر هنگام در جوامع بشری شناخته شده بود. علیرغم این موضوع، مبارزه با آن تنها در محدوده توصیه‎های اخلاقی قرار داشته و مصرف تریاک، به عنوان یک امری مذموم در بین جامعه شناخته نشد. به همین دلیل، به تدریج تریاک به یکی از مهمترین اقلام تجارتی تبدیل شد. در ایران نیز همچون دیگر نقاط جهان، وضعیت کشت و استفاده از تریاک، بدون مانع و رداعی رواج داشت. در رابطه با وضعیت کشت و تجارت تریاک در ایران، گزارش نسبتا جامعی که در اواخر قرن سیزدهم قمری/ اواسط دهه ۱۸۷۰ تهیه شده، در دست است.  نویسنده گزارش، اطلاعات و آمار بسیار جالبی از میزان کشت تریاک ایران، جغرافیای کشت آن، و میزان صادرات آن محصول از ایران را ارائه می‎کند. با توجه به دقت آمارهای ارائه شده، به نظر می‎رسد تهیه کننده گزارش مذکور، یکی از تجار ایرانی تریاک ساکن در هندوستان و یا چین باشد. البته برخی از ادعاهای او، از جمله اینکه کشت تریاک در ایران از زمان ناصرالدین شاه شروع شده است، قابل تأمل می‎باشد، ولی علیرغم این موضوع، گزارش مذکور را می‎توان قابل استناد و میزان استناد علمی آن را بسیار بالا داست. به ویژه آنکه متن گزارش توسط منتقدی آگاه، مورد بررسی قرار گرفته و در خلال آن، اطلاعاتی نیز در مورد رفتارهای دولت ایران در قبال کاشت و صادرات تریاک ارائه شده است. گزارش مورد بحث و متن نقد آن، گویای وضعیت تجارت و بازرگانی تریاک در ایران در قرن نوزدهم است. اگر ارقام ارائه شده در این گزارش را مقرون به ثواب  بدانیم، در همان سال ۱۲۹۴ قمری که زراعت تریاک در ایران شروع شد، بیست صندوق تریاک از منطقه یزد به خارج صادر شد و طی افزون بر دو دهه بعد، این مقدار به اندازه‎ای رسید که تنها میزان صادرات تریاک ایران به چین در یک سال بالغ بر شش هزار صندوق یعنی سیصد برابر سال مبداء بود. حالا اگر به همین میزان، کل صادرات کشور را محاسبه کرده و بر آن، میزان مصرف داخلی را اضافه کنیم، حجم بالای تولید تریاک در ایران تا اواسط دوره ناصرالدین شاه (اواخر قرن نوزدهم) را به طور تقریبی به دست آورده‎ایم. اطلاعات ارائه شده در دو گزارش ذیل که متن آنها توأمان ارائه می‎شود، قابلیت پردازش زیادتری داشته و این مهم را به فرصت دیگری واگذار می‎کنیم.

                                                                       مسعود کوهستانی نژاد

                                                       ***

اصل مدرک:

   [میزان تولیدات و صادرات تریاک ایران در اواسط دوره ناصرالدین شاه/ اواخر قرن نوزدهم]

                                              قسمت اول

                                              [تریاک]

«چون که چندین سال است که تریاک ایران در خطة چین رواج یافته است، مناسب دانستم که در این باب بعض اطلاعات بنویسم.

از قراری که به طور موثق اطلاع حاصل کرده ام، زراعت تریاک در ممالک محروسة ایران از سال یک هزار و دویست و هفتاد وچهار هجری [قمری/ ۱۸۵۸/ ۱۲۳۷] شیوع یافته است. چنان که در سال مذکور حاجی محمد اسماعیل مرحوم تاجر شیرازی که شخصی ملت‎خواه و وطن‎پرست بود، از بمبئی نمونة تریاک هندی را که به نام (تام مالوه) مشهور است به شهر یزد ایران برده در آنجا بنای زراعت تریاک گذاشته. همان سال از همه جهت از یزد به قدر بیست صندوق تریاک که هر صندوق عبارت از ده من شاهی باشد، حاصل شده. حاصلات مذکوره برای فروش به ممالک چین نقل کرده، به مصرف فروش رسانیده بودند. پس از آن به تدریج زراعت تریاک در ممالک ایران تعمیم یافته تا اینکه در سال ۱۲۸۰ هجری [قمری] از ایران سه هزار صندوق تریاک به بنادر چین فرستاده شد.

چون در آن وقت در بنادر چین، تجار ایرانی رابطة تجارت نداشتند، بنابر این حاجی محمد اسمعیل مرحوم و برادرش حاجی علی‎اصغر که هواخواهان توسیع دایره تجارت وطن بودند، برای ترویج دادن این تجارت، پسران خود، آقا محمد ابراهیم و حاجی محمدصادق را روانة بنادر چین نمودند که رفته و در بندر [هنگ‎کنگ] که محل تجارت هر ملت از فرنگی و غیره با اهالی چین است، اقامت کرده، همه ساله تریاک ایرانی را در آنجا به مصرف فروش برسانند. از آن وقت تاکنون زراعت مذکور در ایران روی به ترقی گذاشته است. به طوری که دو سه سال است که از ایران سالی شش هزار صندوق تریاک تنها برای ممالک چین بار می شود. معلوم است که به سایر ممالک نیز نقل می‎شود. اکنون در ایران یک من تریاک از نوزده تا بیست و چهار تومان ارزش دارد.

ولی افسوس و هزار افسوس که بعض ناکسان بدسرشت که دشمن ترقی تجارت وطن هستند، بنای تقلب‎کاری گذاشته و  این متاع گرانبها را نزد خریداران بی‎قدر و بی‎قیمت کرده، موجب خسارت کلی برای وطن و ابنای وطن شدند. به این دلیل که چندی است از عدم مواظبت حکومت، بعض ناکسان سلفی نهاد، تریاک قلابی درست کرده. یعنی شیرة پوست خشخاش را با نشاسته با هم مخلوط و ممزوج کرده، نوعی تریاک قلابی درست کرده برای فروش به چین فرستاندند. تا اینکه چینیان به مطلب برخورده از شومی این بدبختان، مال خالص و صافی نیز از نظر اعتبار افتاده، خوار و بی‎مقدار گردید و تجارتی به این عمدگی روی به تنزل گذاشت و تریاک سایر بلدان به حاصلات ایران

تگ ها

همچنین شاید اینها نیز مورد پسند شما باشند

0 دیدگاه در “گزارشی از شروع کاشت و تجارت تریاک در ایران در نیمه دوم قرن نوزدهم”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *